Bogucice Katowice historia fakty zdjęcia
o naszej dzielnicy
2016-11-16

sanktuarium MB Boguckiej
Organy Bruno Goebel Opus 321 Bogucice
autor: Tomasz Makosz Bogucice.info kontakt z autorem artykułu poprzez formularz portalu0048 510 511 085
bogucice.info Śląskie Śląskie Katowice

Organy Bazyliki Mniejszej w Bogucicach

Kościół parafii pw św. Szczepana i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej.

Kilka ogólnych słów wstępu.

Od czasu wymyślenia organów minęło sporo czasu zanim trafiły do kościoła, głównie z obawy przed przeniknięciem kultury pogańskiej do liturgii. Na zastosowanie organów w kościele wyraził zgodę dopiero papież Witalian w okresie kryzysu chorału gregoriańskiego. Na Soborze Watykańskim II nawiązano do tradycji muzycznej Kościoła i podkreślono, że w Kościele łacińskim należy obdarzyć wielkim szacunkiem organy piszczałkowe, jako tradycyjny instrument o brzmieniu dodającym majestatu ceremoniom kościelnym i podnoszącym umysły wiernych do Boga i spraw niebieskich (KL120). Dodatkowo konieczność stosowania we wszystkich kościołach organów piszczałkowych wyraża Instrukcja Episkopatu Polski, dopuszczając organy elektroniczne jako rozwiązanie tymczasowe. W przypadku braku miejsca na zabudowę dużego instrumentu zaleca się stosowanie co najmniej fisharmonii (IEpV28). Na przełomie XIX i XX wieku powstało na Śląsku wiele wspaniałych instrumentów wyprodukowanych głównie przez rodzime zakłady organmistrzowskie takie jak firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica), firmę Berschdorf aus Neisse (ob. Nysa), fabrykę organów Rieger z Krnova, czy firmę Klimosz und Dyrschlag aus Rybnick (ob. Rybnika) [1].

Warto wspomnieć, że wysoka kultura muzyczna Górnoślązaków (prawie w każdej rodzinie ktoś grał na instrumencie) w połączeniu z takim mistrzem, jakim był Karol Hoppe oraz wielopokoleniowe pielęgnowanie tradycji przez innych organistów sprawiło, że Bogucice są jedną z tych nielicznych parafii, o których mówi się, że wierni umieją śpiewać.

Prekursorem kościelnych organów elektronicznych był Laurens Hammond z jego popularnymi organami Hammonda o bardzo rozsławionej barwie dźwięku, głównie przez amerykańskie sceny filmowe w kościołach oraz muzykę rockową i jazzową, która również zaadoptowała ten instrument. Współcześnie coraz rzadziej buduje się organy piszczałkowe (pneumatyczne, popularnie zwane piszczałkowymi - pneumatyczne, to określenie mechanizmu w organach piszczałkowych), głównie ze względu na wysoki koszt ich budowy. W nowych kościołach, które nie są obostrzone specjalnymi wymaganiami co do wyposażenia wnętrza, stosuje się powszechnie organy elektroniczne.

W historii organowej warto wspomnieć, że organy są drugim instrumentem na który napisano największą ilość utworów literatury muzycznej. Pierwszym instrumentem jest fortepian, ale ten powstał w jego obecnej postaci tak naprawdę dopiero w XIX wieku, a organy zbliżone do obecnych w Europie buduje się już od V wieku. Pierwsze utwory organowe datuje się na XIII/XIV wiek, a fortepianowe dopiero na XIX wiek.

Historia.

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Widok ogólny na prospekt organowy. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Historia naszych bogucickich organów, które akompaniują wszystkim uroczystościom naszej bogucickiej parafii sięga znacznie dalej, a niżeli 1915 rok i zaczyna się w Świdnicy. Dzisiaj kontuar organów zdobi porcelanowa tabliczka firmy Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen Opus 321 w 1915 roku to jednak pierwotnie nasze organy zostały wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica) w 1894 roku.

Powstanie parafii pw. Św. Szczepan i św. Doroty w Bogucicach datuje się na drugą połowę XIV wieku. Parafia już wtedy posiadała drewniany kościółek od przynajmniej 1403 roku. O istnieniu w nim organów dowiadujemy się pośrednio z protokołów sporządzonych po wizytacji przez biskupów krakowskich w latach 1598 do 1721. Pośrednia wzmianka o organiście pochodzi z 1619 roku i mówi o domu nauczyciela co pozwala na stwierdzenie faktu, że był on również organistą, gdyż funkcje te były kiedyś łączone.[1]

W protokołach z lat 1720 do 1721 znajdują się już konkretne wzmianki mówiące o pięciogłosowym pozytywie ozdobionym malowidłami i zlokalizowanym na chórze. W tym czasie istniała również kaplica pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny zwaną kościółkiem "na Górce" w której znajdowały się ośmiogłosowe organy. [1]

Kolejne informacje doczytujemy w dokumentach inwentaryzacyjnych z 8 września 1836 roku w którym stoi Ein Positiv Orgel mit Pedal co oznacza pozytyw organowy z pedałem. Sam instrument powstał w 1827 roku na bazie starego pięciogłosowego pozytywu i posiadał osiem głosów. W 1852 roku w naszej bogucickiej parafii pojawiają się już dziewięciogłosowe organy, a 16 czerwca 1888 roku inwentarz parafii mówi o dwunastogłosowych organach. Konkretnie mowa tu już o Neue Orgel czyli nowych organach o których można powiedzieć znacznie więcej, gdyż po rozbiórce w 1891 roku starego drewniane kościoła przed budową murowanego przeniesiono je do obecnego kościoła św. Klemensa w Miedźnej, gdzie grają do dzisiaj. Organy te posiadają 1 manuał i pedał, klapowo- zasuwowe wiatrownice, mechaniczną trakturę ze stołem gry umieszczonym w lewej bocznej ścianie organowej. Za autora tych organów uważa się czołowego organmistrza górnośląskiego Carl Volkmann z Gliwic, któremu zlecono budowę nowych organów w 1860 roku. bogucickie organy według protokołów miały kosztować 500 Talarów. [1]

Na potrzeby nowej murowanej świątyni, którą wzniósł ks. Ludwik Skowronek w 1894 roku, a doprowadził do dawnej świetności i rangi Bazyliki Mniejszej obecny (2016) proboszcz ks. doktor i prałat Jan Morcinek należało opracować nowe organy o odpowiedniej sile głosu. W tym celu rozpoczęto korespondencję w 1891 roku z najlepszą jak na owe czasy firmą organmistrzowska Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica). Korespondencja dotycząca budowy nowych organów trwała aż trzy lata co zaowocowało sporządzeniem kosztorysu 19 kwietnia 1893 roku, który opiewał na 13096 marek niemieckich. W kosztorysie firmy Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica) proponuje się prospekt numer 61 oraz prospekt według wzoru numer 109. Jedyną różnica od wzornika 61 na który się zdecydowano jest wstawienie dużego pola na piszczałki Pryncypałowe oraz poszerzeniem prospektu z obu stron o pola identyczne z oryginalnymi bocznymi polami piszczałkowymi jakie są we wzorniku. Mogło to być połączenie projektów z wzorników 61 i 109 w związku z planowanymi 36 głosami, które w małym prospekcie mogłyby się nie pomieścić. Projekt nowych organów został skonsultowany przez dr Emila Bohn Królewskiego Rzeczoznawcę z Wrocławia, który zatwierdził kosztorys swoim podpisem w dniu 5 maja 1893 roku. W tym samym piśmie z 10 maja 1893 roku zawiera się również informacja, że firma organmistrzowska Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica) w ramach rozliczenia po sprawdzeniu starych organów w dniu 4 maja 1893 roku zapłaci za nie 500 marek. Firma Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica) w piśmie z 19 lipca 1894 roku do Zarządu Kościelnego naszej parafii pw św. Szczepana w Bogucicach poinformowała, że zamiana Mixtur 3 fach na 8 stopowy Rohrflöte jest nie możliwa ze względu na dopasowanie go już do wiatrownicy i duże przeróbki jakie miały być z tym związane. W tym samym piśmie zakład organmistrzowski odrzuca również możliwość wykonania odrębnego wyłącznika głosów językowych i fletowych.[1]

Bogucickie organy zostały gruntownie przebudowane w 1915 roku przez zakład organmistrzowski Orgelbau-Anstalt Bruno Goebel w 1915 roku w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321.

Głównym powodem tak gruntownej przebudowy była nie tylko rozbudowa dyspozycji organowej o dodatkowe 10 głosów, ale przede wszystkim przebudowa układu sterowania czyli traktury. Firma Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica) zastosowała wynalezioną i opatentowaną przez siebie bardzo nowoczesną i rozbudowaną trakturę pneumatyczną jak na owe czasy opartą o bardzo skomplikowana wiatrownicę skrzyniową. Firma Bruno Goebla oferowała znacznie lepsze rozwiązanie pod względem możliwości oraz ewentualnego serwisu jakimi były wtedy wiatrownice typu kieszonkowego lub stożkowe. Rozbudowa jaką przeprowadził Bruno Goebel związana była również ze zmianą kontuaru z dwu na trzy manuałowy z nowymi funkcjami pozwalającymi na tworzenie kombinacji głosowych, łączenia zbiorowego czy poszerzenia wolumenu przez łączniki oktawowe, których nie stosowała firma Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica). [1]

Sprzęt

Źródło dźwięku

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Zespoły brzmieniowe I Manuału zlokalizowane tuż za przednią ścianą prospektu z Prinzipal. Oprócz labialnego drewnianego Gedeckt widać charakterystyczną wyglądem Spitzflöte. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Współczesne organy elektroniczne przeznaczone do oprawy muzycznej obrzędów religijnych mają stoły gry z klawiaturami ręcznymi i klawiaturą nożną, a budowane są niemal identycznie, jak te z klasycznych organów piszczałkowych z jednym tylko wyjątkiem - dźwięk generowany jest przez układy elektroniczne. To instrumenty bez twórczego natchnienia swojego organmistrza, który je budował. Współcześnie odchodzi się również od elektroniki dedykowanej, która staje się coraz droższa w produkcji i produkuje się organy MIDI w których dźwięk generowany jest przez komputer wyposażony w odpowiednie oprogramowanie. Takie rozwiązania nie starzeją się, ponieważ do uzyskania lepszych parametrów wystarczy tylko usprawnić komputer lub zaktualizować oprogramowanie.

Wracając jednak do organów pneumatycznych czyli piszczałkowych trzeba podkreślić fakt, że podstawowym źródłem dźwięku są w nich zadęte piszczałki. Dźwięk, który słyszymy generowany jest w nich przez drganie powietrza, które wywołuje odpowiednio długą falę. W piszczałkach oprócz pożądanego dźwięku powstają również inne fale słyszalne lub niesłyszalne dla ucha ludzkiego czyli alikwoty (harmoniczne), jednak dające w konsekwencji naturalne brzmienie, które nie wywołuje negatywnych odczuć jakie powstają przy słuchaniu idealnie czystego dźwięku emitowanego techniką cyfrową. Alikwoty odpowiadają również za barwę dźwięku. Drganie powietrza powstaje w piszczałce na wardze podobnie jak w flecie prostym lub na języku podobnie jak w instrumentach dętych. Fala głosowa powstała w piszczałce pozwala na podzielenie konstrukcji piszczałki na miejsce w którym powstaje strzałka i węzeł fali stojącej.

Piszczałki organowe wykonywane są z drewna lub metalu, a rodzaj materiału dobierany jest w zależności od tego, jaki dźwięk ma emitować. W naszych Boguckich organach są piszczałki wykonane z drewna oraz stopu cynkowoołowiowego. Długość fali głosowej jest zależna od długości korpusu piszczałki mierzonego w stopach. Ta miara pozwala na odróżnienie głosów podstawowych ośmio-stopowych, głosów przesuniętych o oktawę wyżej czyli cztero-stopowych, głosów przesuniętych o dwie oktawy wyżej, czyli dwu-stopowych. Odpowiednio głos można przesuwać w dół na przykład o jedną oktawę, czyli szesnasto-stopowych lub dwie oktawy w dół czyli trzydziestodwu-stopowy itd. Oczywiście głosy przesunięte w dół stosuje się głównie w klawiaturze nożnej, chociaż nasze bogucickie organy mają też takie w manuałach czyli klawiaturach ręcznych. Istotna jest również menzura będąca stosunkiem długości do średnicy, która ma znaczny wpływ na zawartość tonów składowych czyli wspomnianych alikwotów, a tym samym na barwę dźwiękową piszczałki. Spotyka się w organach, również i naszych bogucickich wszelakiego rodzaju kombinacje głosów składających się z chórów głosowych, ale o tym dalej.

W organach piszczałkowych oprócz tradycyjnych dźwięków istnieje możliwość generowania dźwięków językowych, takich jak trąbka, klarnet, puzon i innych, wchodzących w skład orkiestry dętej. bogucickie organy wyposażone zostały również w głosy smyczkujące upodobniające się do instrumentów smyczkowych. Warto tu dodać, że organy są instrumentem znacznie przeważającym nad orkiestrą symfoniczną bo gra jedna osoba, a instrument brzmi jak cała orkiestra. Można znaleźć udostępnione w Internecie filmy na których porównuje się barwy organowe do rzeczywistej barwy instrumentów, które naśladują. W naszych bogucickich organach mamy trąbki, klarnety, szałamaję, puzon. Do tego celu stosowane są piszczałki wykonane z metalu twardego dźwięczącego jak na przykład miedź, a najczęściej ze względu na koszt, jak to ma miejsce w bogucickich organach ze stopu cynku z ołowiem oraz drewna. Drganie powietrza w takich piszczałkach wywołane jest przez język znajdujący się w podstawie piszczałki, w tak zwanej tubie rezonansowej lub krócej mówiąc w rezonatorze. Piszczałki głosów językowych nie mają wargi. Spotyka się również głosy językowe dobywane z piszczałek posiadających tuby drewniane jak na przykład nasz bogucicki puzon w głosach klawiatury nożnej.

Typowa drewniana piszczałka wargowa przypomina flet prosty, ale tylko z jednym otworem na korpusie, jakim jest warga oprócz otworu w stopce, którym wdmuchujemy powietrze i otworu u góry którym ono ulatuje. Piszczałki wargowe wykonuje się w zależności od oczekiwanego brzmienia z drewna miękkiego sosnowego, jodły lub świerku albo twardego jak dąb, buk, grusza czy jesion albo wykonane z takich metali miękkich jak: stopy cyny, cynku z ołowiem. Pod względem korpusu dzielimy je na kanoniczne, lejkowate i kombinowane, a ze względu na właściwości akustyczne na otwarte, kryte, półkryte lub przydęte.

W organach za typowy dźwięk odpowiada jedna piszczałka, która strojona jest za pomocą dostroika wykonanego jako blenda, suwak strojowy, wieczko strojowe, uchylna blaszka strojowa albo szpunt, w przypadku piszczałek zamkniętych. Ciekawą budowę przyjmują piszczałki gierowane, które są niczym innym, jak piszczałką załamaną lub odgiętą do dołu, w celu zmieszczenia jej w szafie prospektowej lub pod sklepieniem budynku, w którym się znajduje. Piszczałki gierowane występują najczęściej w głosach basowych, czyli niskich w których długość fali głosowej jest bardzo duża. W naszym bogucickim kościele występują również takie piszczałki gierowane, które pną się ku górze i zawracają pod sklepieniem w dół. Są one przyporządkowane głosom 16 stopowym.

Wiedząc już co jest źródłem dźwięku w organach pneumatycznych naszej bogucickiej Bazyliki Mniejszej i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej, warto powiedzieć o sposobie dostarczania powietrza do piszczałek.

Kontuar

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Widok ogólny na kontuar. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Stosowane do dzisiaj kontuar nasze bogucickie organy otrzymały w trakcie ich gruntownej przebudowy jaka miała miejsce w 1915 roku i realizowana była przez zakład organmistrzowski Orgelbau-Anstalt Bruno Goebel w 1915 roku w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) . Jest on niemal identyczny jak ten w kościele pw. św Antoniego z Padwy w Dąbrówce Małej (Eichenau).

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Widok na Manuały. Od góry III, potem II i na samym dole I główny. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Jak wiadomo organy są instrumentem klawiszowym i mają taką samą klawiaturę, jak pianino tylko o zmniejszonej ilości dźwięków do 4,5 oktawy, a dokładnie 54 tony. Typowe organy posiadają tylko jedną klawiaturę ręczną, ale nasze bogucickie organy posiadają aktualnie aż trzy manuały. Pierwotnie przed przebudową były dwa. Umożliwia to organiście przygotowanie sobie za pomocą registrów barw przyporządkowanych do poszczególnych klawiatur. Grając prawą i lewą ręką na różnych klawiaturach daje możliwość grania różnymi barwami jednocześnie przyporządkowanymi do konkretnego manuału za pomocą registrów. Klawiatura podstawowa dolna jest oznaczona jako manuał pierwszy, środkowa jako manuał drugi, a górna jako manuał trzeci. Najczęściej manuał trzeci i drugi wykorzystywany jest w liturgii do przygrywania przed pieśnią w celu podania wiernym tempa oraz przygotowaniem ich do śpiewu lub też akompaniowania do psalmów podczas liturgii.

Organy, w odróżnieniu od innych instrumentów klawiszowych posiadają również klawiaturę nożną, która posiada dokładnie takie same klawisze, jak klawiatura ręczna, ale przystosowane konstrukcyjnie tak, by łatwo można było grać nogami. W naszych Boguckich organach pedał zawiera dwie oktawy plus trzy tony, a konkretnie 27 tonów. Klawiatura nożna zwana pedałem ma również możliwość przygotowania swojej barwy dźwięku za pomocą registrów.

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Registratura pedału. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Na stole gry znajdują się wspomniane wcześniej registry, którymi nastawia się barwę dźwięku, włączając lub wyłączając poszczególne głosy przyporządkowane do poszczególnych manuałów lub pedału. Można także za ich pomocą podłączyć sterowanie poszczególnymi manuałami z manuału pierwszego, drugie lub z pedału itd. Takie przeniesienie sterowania, to inaczej łączenie manuałów lub pedału, a funkcja ta najczęściej nazywa się koppel (kopulacja) . W ten sposób głosy przyporządkowane do maunału trzeciego można wykorzystać do tworzenia barwy w manuale pierwszym. W naszych bogucickich organach można podpiąć do manuału pierwszego manuał drugi i trzeci, a do manuału drugiego manuał trzeci. Istnieje możliwość podłączenia wszystkich manuałów do pedału. W registrach można wybrać również taką opcję jak Tremolo, powodujące wibrowanie dźwięku. Nasze bogucickie organy umożliwiają wibrowanie dźwiękami granymi z manuału drugiego i trzeciego.

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Wyłączniki i funkcje registry manuału, włącznik głosów językowych, dopasowanie pedału do I i II Manuału. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Trzeba również pamiętać, że samo włączenie głosów językowych nie wystarczy i aby uzyskać ich pełne brzmienie w naszych bogucickich organach trzeba jeszcze włączyć funkcję Zungenregister (Zungenpfeife). Jest to funkcja o którą Zarząd Kościoła nie mógł się już doprosić od firmy organmistrozwksiej Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica) i została dobudowana dopiero przez Orgelbau Anstalt Bruno Goebel w 1915 roku. Przełączeniem, a właściwie włączenie registrów kombinacji podstawowej odbywa się przełącznikiem Handregistratur, a wyłączenie go powoduje włączenie registratury z wałka crescendo. Jeżeli na wałku crescendo nie mamy wybranej żadnej kombinacji, to pomimo pracującej dmuchawy dostarczającej powietrze organy nie będą grały, gdy wciśniemy klawisze. Barwy dla poszczególnych manuałów ustawia się w konfiguracji podstawowej oraz w tak zwanej wolnej kombinacji nastawianej za pomocą czarnych cięgieł rejestrowych (manubrii) , znajdujących się nad włącznikami registrów kombinacji podstawowej włączanych poprzez białe przełączniki. Wolna kombinacja umożliwia szybką zmianę barwy podczas grania. Organista przygotowuje sobie barwę w kombinacji podstawowej i dodatkowej przed graniem i w trakcie gry przełącza przełącznik opisany freie Kombination (wolna kombinacja) . Przełączenie Freie Kombination powoduje, że organy będą brzmiały zgodnie z ustawieniami czarnych manubrii. W naszych organach istnieją również gotowe kombinacje barw włączane przełącznikami opisanymi w sile głosu: Piano, Mezzo Forte, Forte i Tutti. Są to wyłączniki registrów zbiorowych. Tutti oznacza włączenie wszystkich głosów i grę wszystkimi piszczałkami. Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Wałek Crescendo i pedał żaluzji szafy ekspresyjnej. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. W przeciwieństwie do organów elektronicznych organy pneumatyczne przybierają na sile głosu wraz z ilością włączonych głosów. Chcąc grać ciszej musimy wybrać mniejszą ilość dostępnych głosów i zubożyć barwę. Jeżeli organista zagra Tutti, to na pewno słychać to na drugiej stronie ulicy Markiefki, a i na probostwie też bez pytania wiedzą co zagrał. Barwa w kombinacjach stałych jak Tutti, Forte, Mezzo Forte i Piano nie jest przypadkowa. Zakład organmistrzowski projektuje i buduje instrument do konkretnego pomieszczenia i dobiera głosy tak, by przy włączeniu wszystkich głosów instrumentu jego barwa oddawała powagę danego miejsca, a także wyróżniała instrument z pośród innych zachowując przy tym styl swojej epoki. Tu warto przypomnieć, że bogucickie organy są wykonane w stylu romantyczno-symfonicznym. Trzeba również dopasować siłę głosów do kubatury i akustyki kościoła, by przy graniu wszystkimi głosami nie było hałasu, ale można było odróżnić grane dźwięki, a także by można było grać tylko jednym głosem, który będzie słyszany w każdym miejscu kościoła. Warto tutaj wspomnieć, że niektóre głosy organowe składają się z kilku głosów składowych i w takim przypadku piszczałek będzie znacznie więcej niż liczba klawiszy czyli możliwych do zagrania dźwięków. Barwy wielogłosowe naszych bogucickich organów to mikstury, kwinty, tercje, kornety cymbele i progresywy. Natężenie dźwięku można w pewnym sensie regulować poprzez ilość włączonych głosów, ale także przez żaluzję. W naszych Boguckich organach żaluzja dotyczy tylko głosów trzeciego manuału powstałego po rozbudowie jakiej dokonał Bruno Goebel w 1915 roku i jest sterowana mechanicznie z dodatkowego pedału zabudowanego obok wałka crescendo. Pozwala ona również wpływać na odcienie głosu, stanowiąc element szafy ekspresyjnej. Stopień otwarcia żaluzji szafy ekspresyjnej wskazywany jest podobnie jak ustawienie wałka crescendo wskaźnikiem manometrycznym.

Przy manubriach pozwalających wybrać kombinację głosową znajduje się manubria opisana jako pedalumschaltung. Pedalumschaltung jest to funkcja, która w bogucickich organach pozwala na automatyczne wyłączenie dominujących głosów z pośród wybranych w kombinacji pedałowej kiedy organista rozpoczyna grę na manuale drugim oraz ich przywrócenie jeżeli ponownie gra na manuale pierwszym. Pozwala to na dopasowanie siły głosu klawiatury pedałowej do siły głosu jaką można osiągnąć w manuale drugim. W ten sposób kiedy zwrotka jest śpiewana solo przez organistę, to bez konieczności szybkiej zmiany kombinacji można akompaniować ciszej w pedale, ale gdy refren śpiewa już cały kościół i akompaniuje się na klawiaturze podstawowej tj manuał pierwszym można bez zmiany kombinacji grać głośniej w pedale. Funkcję te są dostępne tylko w trakturze pneumatycznej jak nasza bogucicka oraz elektrycznych i powstały w wyniku dość skomplikowanych jak na czasy budowy instrumentu rozwiązań sterowania pneumatycznego, a nawet urządzeń logiki pneumatycznej.

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Wałek Crescendo i pedał żaluzji szafy ekspresyjnej. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Barwę w naszych Boguckich organach można również ustalić wspomnianym wcześniej wałkiem crescendo, którego przekręcenie powoduje stopniowe włączanie głosów w kolejności ośmio-, cztero- i dwu-stopowych, a w pedale ośmio- i szesnastostopowych- itd. Wskazanie pozycji i uruchomionych głosów za pomocą wałka crescendo pokazuje wskaźnik manometryczny.

Przeniesienie informacji z klawisza do piszczałki odbywa się za pomocą traktury. Traktura to nic innego, jak sterowanie piszczałkami i wszystkimi funkcjami, a konkretniej cały zespół środków, które przenoszą informację z klawiszy i registratury do zaworów w wiatrownicach. Wbrew pozorom uruchomienie dopływu powietrza do piszczałek nie odbywa się pod klawiszem, ale w specjalnych wiatrownicach.

Wiatrownice to komory, które nie tylko są głównym przewodem doprowadzającym powietrze do piszczałek, ale również miejscem, w których znajdują się zaworki, klapy czy zasuwy.

Traktura

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Mieszki napełniane przekaźnika wiatrownicy zespołu brzmieniowego Pedału. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Traktura dzieli się na mechaniczną, pneumatyczną i elektropneumatyczną, a współcześnie elektropneumatyczną sterowaną elektronicznie. W naszych bogucickich organach jest traktura pneumatyczna. Oznacza to, że pod każdym klawiszem i do każdego przełącznika przyporządkowany jest zaworek lub zasuwa doprowadzająca powietrze do mieszka sterującego klapką dopuszczającą powietrze z wiatrownicy do piszczałki. Wiatrownica jest też podstawą w której umocowane są na wcisk ich podstawą piszczałki. Traktura pneumatyczna zrewolucjonizowała organy w XIX i XX wieku i znacznie ułatwiła grę, obniżając opór jaki stawiała klawiatura w przypadku traktury mechanicznej. W trakturze pneumatycznej sygnałem niosącym informację o stanie klawisza, włączonych registrach czy użytej kombinacji jest sprężone powietrze niesione w ołowianych rurkach, które w starej terminologii organmistrzowskiej lub archaicznym języku nosić nazwę powietrza zagęszczonego. Traktura pneumatyczna ma jednak wadę, wynikającą ze ściśliwości powietrza, a mianowicie opóźnienie, jakie występuję pomiędzy wciśnięciem klawisza, a otwarcie zaworka pod piszczałką. Czas opóźnienia określony jest czasem zapełnienia lub opróżnienia rurek sygnałowych oraz czasami napełniania i opróżnienia się mieszków zaworowych wchodzących w skład wybranej kombinacji. Wybitni muzycy, którzy słyszą każdy detal są na tym punkcie bardzo wyczuleni, dlatego nie wszystkie organy kościelne nadają się do odtwarzania literatury muzycznej zawierającej bardzo szybko grane dźwięki pomimo bogatej i pięknej barwy dźwięku. Traktura mechaniczna z kolei wymaga bardzo dobrej techniki gry, którą organiści nabywają przez lekcje fortepianowe, na których uczą się, aby klawisze uderzać, a nie wciskać. Traktura mechaniczna ma bowiem tę wadę, że przy wciskaniu klawiszy - tasiemki, cięgła, listewki czyli jednym fachowym słowem abstrakty łączące klapy w wiatrownicach mogą się naciągać i nie do końca otwierać dopływ powietrza do piszczałek. Przykładem kościoła z trakturą mechaniczną jest katedra pw. Chrystusa Króla w Katowicach. Znacznie ułatwia grę traktura elektropneumatyczna czyli wynalazek z przełomu XIX i XX wieku, w której do sterowania zaworkami w wiatrownicach używa się cewek elektrycznych i solenoidów. Przykładem kościoła z trakturą elektropneumatyczną jest była katowicka katedra czyli kościół pw. Piotra i Pawła. Warto przypomnieć, że kościołem tym w okresie okupacji kierował w latach 1941 do 1945 ksiądz Alfons Tomaszewski m.in. wizytator sióstr zgromadzenia św. Jadwigi w Bogucicach, który po śmierci 10 września 1979 roku w bogucickim szpitalu został pochowany na bogucickim cmentarzu parafialnym.

Przy omawianiu traktury pneumatycznej jaką cechują się nasze bogucickie organy warto jeszcze wspomnieć, że pierwsi organmistrzowie tworzyli trakturę pneumatyczną pod inspiracją powstałych w tamtym czasie (XIX wiek) zespolonych hamulców kolejowych. Do szybkiego zamknięcia wentyla pod piszczałką wykorzystuje się często ciśnienie powietrza w wiatrownicy, które normalnie płynie do zadęcia piszczałek, jako energię pomocniczą pełniącą podobną rolę jak sprężyna zwrotna. Ta zasada stosowana jest w przypadku wiatrownic membranowych lub kieszonkowych, gdzie zamknięcie dopływu powietrza odbywa się przez dociśnięcie membrany w wyniku różnicy ciśnienia powietrza lub sprężyn wspomagającej działanie przy otwieraniu lub zamykaniu.

Pierwotnie Bogucickie organy oparte były o opatentowane rozwiązanie firmy Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica), która je wybudowała i posiadały wiatrownice skrzyniowe. Jednak ich największą wadą był stopień skomplikowania oraz bardzo duża trudność w dostaniu się do wnętrza i wymianie uszkodzonych zespołów. To właśnie ta wada przyczyniła się do powszechnej wymiany systemu sterowania w niemal we wszystkich organach tego producenta, które znajdują się na Śląsku na korzyść wiatrownic kieszonkowych i stożkowych. Pierwotna wersja Bogucickich organów posiadała również dwa miechy magazynowe z podawaczami umieszczone w pomieszczeniu wieżowym za organami.

Bogucickie organy posiadają po przebudowie jakiej dokonał Bruno Goebel zespoły brzmieniowe zbudowane z wiatrownic kieszonkowych biernych. Cały układ ze względu na znaczną ilość możliwych kombinacji jest układem mieszanym zbudowanym w oparciu o system czynny w których mieszki się napełniają oraz system bierny w którym mieszki zaworowe się opróżnia. System bierny czyli opróżniający zastosowany jest w wiatrownicach membranowych tonowych i rejestrowych. Zastosowanie przez konstruktora organów wiatrownic membranowych biernych spowodowało znaczną poprawę punktualności i nie omal wyeliminowanie opóźnień. Trzeba tutaj jeszcze raz podkreślić, że uzyskanie tylu różnych kombinacji połączeniowych pomiędzy manuałami i pedałem było możliwe poprzez zastosowanie bardzo skomplikowanych i rozbudowanych jak na czasy powstawania organów (XIX wiek) układów pneumatycznych składające się z licznych mieszków, membran i zasuw stanowiących połączenia określane dzisiaj przez współczesną automatykę jako logika pneumatyczna.

Źródło powietrza

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Dmuchawa i jej zabudowa w pomieszczeniu zegarowym pod dzwonami. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Warto teraz powiedzieć jeszcze skąd bierze się powietrze do piszczałek, a w trakturze pneumatycznej dodatkowo do sterowania? Od początku istnienie organów pneumatycznych powietrze pompowane było za pomocą miechów czerpakowych. Miechy czerpakowe organowe były bardzo podobne do tych, które kupujemy dzisiaj do dmuchania na rozpalany węgiel drzewny pod rusztami grilla czy przy rozpalaniu ognia w kominku. Ich budowa była bardzo prosta, a różnica polegała tylko na ich wielkości, dobranej proporcjonalnie do zapotrzebowania na powietrze z lekkim zapasem, umożliwiającym regulację ciśnienia. Z czasem miechy zastępowano dmuchawami elektrycznymi. Taka modernizacja naszych bogucickich organów całkowicie pozbawiła je miechów czerpakowych, znajdujących się w oddzielnym pomieszczeniu i uzależniła je od energii elektrycznej. Dmuchawa naszych organów znajduje się w pomieszczeniu, w którym jest mechanizm zegara wieżowego. Taka lokalizacja pozwoliła na skuteczne wytłumienie hałasu jaki generuje motor elektryczny stosowany do jej napędu. Obecnie znajduje się już współczesna zabudowana w czasie PRL, gdyż oryginalna z łożyskami ślizgowymi (panewkami) smarowanymi olejem uległa uszkodzeniu. Dmuchawa jest zlokalizowana w trudno dostępnym pomieszczeniu zegarowym i to mogło przyczynić się do utrudnionej kontroli jej stanu technicznego. Zarówno do mszy, jak i podczas ćwiczeń lub pracy kompozytorskiej Karol Hoppe potrzebował ochotników, którzy tłoczyli miechami powietrze do organów, umożliwiając mu grę. Ochotnicy, którzy pracowali przy dmuchawach czerpakowych nosili miano kalikantów (z łacińskiego calcare czyli deptać). Trudno powiedzieć, czy dmuchawa była zabudowana przez Bruno Goebel, bo z informacji jakie uzyskałem od mojego dziadka to jeszcze po wojnie miał on okazję kalikować przy organach. Kalikowanie, bo tak nazywało się pompowanie miechami polegało na wprawianiu nogami w ruch pedałów dźwigniowych, które poprzez urządzenia pośrednie napędzały miechy dostarczając ciśnienie do głównego miecha pływakowego.

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Widok na zasuwę regulacyjną ciśnienia otwieraną i zamykaną w zależności od pozycji wieka miecha pływakowy dla I Manuału i Pedału. Pozycja w pełni otwarta. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. W zależności od budowy, w organach spotyka się ciśnienie wysokie i niskie, a podział występuje szczególnie w organach z trakturą pneumatyczną, gdzie od obwodów sterowniczych wymaga się szybkiego działania. Regulacja ciśnienia odbywa się w specjalnym miechu klinowym lub pływakowym obciążonym ciężarem o odpowiednio dobranej masie. Regulator działa jak współczesny reduktor ciśnienia, i kiedy płyta miecha pływakowego wychyli się zbyt wysoko kanał dolotowy powietrza zamyka się całkowicie, a kiedy opada na sam spód to otwiera się maksymalnie kanał dolotowy. Zastawka w kanale połączona jest sznurem z płytą miecha, a regulacja oparta o prosty wzór matematyczny: P=F/s, gdzie s to powierzchnia płyty ruchomej miecha pływakowego (wierzch magazynu, skrzynia wewnętrzna), F to siła parcia zależna od położonego na nią ciężaru cegieł pomnożonego razy przyspieszenie ziemskie 9,81m/s2 (Q=m*s). Miech klinowy lub pływakowy pozwala nie tylko na wyrównanie ciśnienia i jednakowe brzmienie piszczałek, ale również magazynowanie powietrza.

Nie jest to magazyn pozwalający na zasilanie organów w przypadku osłabnięcia kalikujących ochotników przy miechach czy braku zasilania dmuchawy elektrycznej, ale do niwelacji uderzeń powietrza. Takie uderzenia powstają przy nierównej pracy osób pompujących powietrze miechami oraz niwelacji tak zwanych martwych punktów, występujących w skrajnych położeniach miecha czerpakowego lub w ruchu do góry, w przypadku miecha czerpakowego działającego tylko przy ruchu w dół. W tych położeniach miech nie tłoczy powietrza i trzeba je dostarczyć z akumulatora(termin wsp. pneumatyka), czyli miecha pływakowego lub klinowego w zależności od budowy organów. Uderzenia powstają również przy silnym poborze powietrza na przykład podczas nagłych zmian dyspozycji kombinacji głosowych. Do obciążenie wieka miecha pływakowego stosuje się różne obciążniki, takie jak: kostki brukowe, odważniki, a w naszych organach są zwyczajne cegły owinięte w bardzo stare gazety dla poprawy estetyki wizualnej.

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Mechanizm Tremolo dla II Manuału. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Przy miechach pływakowych zabudowane jest wspomniane wcześniej Tremolo. Tremolo działa na zasadzie cyklicznego drgania powietrza w wybranych wiatrownicach i tym samym piszczałkach. W organach piszczałkowych, w tym naszych Bogucickich, Tremolo dla manuału II i III działa na zasadzie cyklicznego drgania części czynnej miecha zmieniającego objętość kanału powietrznego co wywołuje słyszalny stukot, gdy organy nie grają.

Ciekawostką jest biała manubria przy wskaźniku manometrycznym Boguckich organów, która mogła służyć do uruchamiania pneumatycznie napędzanego dzwonka nawołującego kalikantów do pracy przy miechach.

Obudowa czyli Werk

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Widok ogólny na prospekt organowy. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. To wszystko co napisane jest wyżej upakowane jest w pudło, które również posiada swoje fachowe nazewnictwo oraz podział ze względu na pełnioną funkcję. Zazwyczaj wszystko upakowane jest do szafy organowej lub inaczej mówiąc Werku, jak to ma miejsce w przypadku naszych bogucickich organów. Rozmieszczenie istotnych z punktu widzenia powstawania dźwięku komponentów nie jest w niej przypadkowe. W naszych bogucickich organach posiadamy wyraźne rozdzielenie zespołów brzmieniowych dla pedału, pierwszego manuału, drugiego i trzeciego. To co widzimy od frontu to prospekt, który w przypadku bogucickich organów posiada wyraźnie oddzielony cokół. Prospekt wypełnia całą nawę główną poprzez zajęcia na całej szerokości empory chórowej. W prospekcie widać wyraźnie piszczałki należącego do Pryncypału. Szafa i prospekt nie jest przypadkowy, ale dopasowana stylem do kościoła i ołtarza znajdując się centralnie w osi kościoła na viz a viz ołtarza. Ustawienie organów podyktowane jest również architekturą kościoła. Prospekt posiada wyraźne zdobnictwo nawiązujące do architektury gotyckiej i noegotyckiej zawierające kwiatony w zwieńczeniu sterczyn dodatkowo przyozdobionych żabkami. Kwiaton zwieńcza iglicę i przyjmuje wzór bukietu kwiatowego. W górnych częściach szpiczasto zakończonych łuków tworzących wimpergi charakterystycznych dla stylu neogotyckiego znajdują się czołganki . Swoim zdobnictwem oraz kształtem prospektu organy całkowicie nawiązują do architektury kościoła, a szczególnie do ołtarza wybudowanego na wzór gotyckiego relikwiarza lub gotyckiej misternej monstrancji. Na mocną więź architektoniczną organów z wnętrzem zwraca również taki detal jak odcień farby. Górna kondygnacja nad cokołem składa się z dużego pola w jego centralnej części oraz dwóch sekcji bocznych oddzielonych od centralnej z obu stron wąskimi dwukondygnacyjnymi polami piszczałkowymi pełniącymi rolę łącznika struktury architektonicznej. [1] Każde pole i część oddziela pionowa kolumna przypominająca wczesnogotycki maswerk okienny - biforium. Ażurowe wnętrze maswerku nad kolumienką, wypełnia w sekcji środkowej motyw geometryczny w formie czteroliścia, a pozostałych sekcjach przyjmuje formę trójliścia. [1]

Nowy murowany kościół parafialny w Bogucicach został wybudowany w 1894 roku zatem architektonicznie utrzymany w stylu eklektycznym/historyzującym z architekturą neogotycką [2] i ten sam charakter zachowały również organy nie tylko w swojej konstrukcji prospektu, ale również w romantycznym stroju i typowych dla tej epoki głosach. Pomimo dużej przebudowy i dodania nowych głosów Bruno Goebel utrzymał romantyczno-symfoniczny styl swojego poprzednika.[1] Dodany do I Manuału wysoki głos mieszany Cymbel 3 fach może być próbą wprowadzania w życie postulatów działającego wówczas niemieckiego teologa i filozofa oraz muzyka jakim był organista Albert Schweitzer. [1]

W cokole szafy organowej znajduje się wspólny miech pływakowy pedału i manuału pierwszego, kanały doprowadzającego powietrze do poszczególnych zespołów brzmieniowych, a także niektóre wiatrownice piszczałek pedałowych których, długość chciano zmieścić pod sklepieniem bez konieczności ich gierowania. Ponad cokołem prospekt organowy zakrywa dwie kondygnacje techniczne. Na pierwszej kondygnacji znajdują się zespoły brzmieniowe, ławy piszczałkowe i pojedyncze wiatrownice prospektowe dla pedału i manuału pierwszego. Zespoły brzmieniowe pedału zostały rozlokowane z dwóch stron na skraju pudła organowego i w jego głębi. Drugą kondygnację techniczną zajmują zespoły brzmieniowe manuału drugiego i trzeciego. Na drugiej kondygnacji technicznej znajdują się również miechy pływakowego oddzielnie dla manuału drugiego i trzeciego. Prawdopodobnie miechy pływakowe zostały zabudowane zamiennie za na przykład miech klinowy podczas remontu przeprowadzonego w latach 80tych XX wieku przez organmistrza Zdzisława Zasadę.[1] Grubość ścian sklepienia będącego jednocześnie przejściem pomiędzy pomieszczeniem znajdującym w wieży kościoła pod zegarem i obecnie za organami oraz halą kościoła zostało sprytnie zagospodarowane przez Bruno Goebel do utworzenia szafy ekspresyjnej z wspomnianą wyżej żaluzją. Szafa ekspresyjna zawiera zespoły brzmieniowe manuału trzeciego. Trzeba dodać, że najlepszy efekt brzmieniowych i odsłuch uzyskuje się w odpowiedniej odległości od organów, na której wszystkie głosy dobywające się z piszczałek uległy odpowiedniemu zmieszaniu.

Wolno stojący stół gry zwany kontuarem znajduje się centralnie tuż przy cokole prospektu i obrócony jest tak, by organista siedział przodem do ołtarza. To ustawienie umożliwi organiście lepszą obserwację ołtarza oraz grę i współpracę z bogucickim chórem parafialnym Cecylia. Jest to też charakterystyczne ustawienie kontuaru wskazujące na trakturę inną niż mechaniczna.

Wiedząc już jak działają i jak zbudowane są nasze bogucickie organy, trzeba jeszcze powiedzieć kto je zbudował i kiedy to zrobił, a także kto na nich grał i komponował.

Ludzie

Powstały w 1834 roku zakład organmistrzowski Schlag und Söhne swoją tradycję zawdzięcza urodzonemu w 1803 roku Christian Schlag w Staschwitz między Turyngią, a Saksonią, który przed przybyciem do Świdnicy praktykował budowę organów w zakładach organmistrzowskich w Schafstädt, Herzbergu, Magdeburgu i Jaworze. W rozwijanym przez siebie zakładzie budowy organów zaangażował swoich braci Johanna Karla i Heinricha co doprowadziło ostatecznie do rozwiązaniu warsztatu w 1869 roku i powstaniu dwóch różnych firm Schlag und Söhne i Gebrüder Schlag. Firma Schlag und Söhne ze Świdnicy, która budowała nasze Bogucickie organy oparta była o Christian Schlag i jego synów Theodora i Oskara. Firma rozwijała się bardzo prężnie wdrażając wszelkie nowinki techniczne jakimi były maszyny parowe i elektryczne. Firma posiadała własne zabudowania mieszczące maszyny do obróbki drewna, odlewnię i pracownie obróbki cyny, cynku i ołowiu, ślusarnię, piszczałkarnie do wytwarzania piszczałek drewnianych i metalowych, intonatornię, pracownie snycersko-rzeźbiarskie, suszarnię drewna oraz trzy wysokie hale montażowe umożliwiające wstępne złożenie praktycznie każdych produkowanych organów. W roku 1877 Christian Schlag przeszedł na emeryturę, pozostawiając fabrykę synom z których najbardziej aktywnym okazał się Oskar, który w 1881 roku otrzymał patent na konstrukcję wiatrownicy skrzyniowej oraz mechanizmu do programowania zestawów głosowych. Firma Schlag und Söhne aus Schweidnitz (ob.Świdnica) otrzymała tytuł Dworskiego Dostawcy Księcia Albrechta Pruskiego, a w roku 1900 Dworskiego Budowniczego Organów Jego Wysokości Cesarza i Króla, a także przyczyniła się do powstania w 1895 roku działającego do dzisiaj Verein Deutscher Orgelbaumeister (Stowarzyszenia Niemieckich Organmistrzów) z obecną nazwą Bund Deutscher Orgelbaumeister. Firma Schlag und Söhne aus Schweidnitz (ob.Świdnica) produkowała w swoim czasie jedne z najlepszych organów na świecie i była jedną z najpopularniejszych dostawców organów do Śląskich kościołów.

Doświadczenie organmistrzowskie Bruno Goebel, który przebudował nasze bogucickie organy rozpoczyna się w drugiej połowie 18 wieku z uczniów i naśladowców Adam Gottlob Caspariniego w Königsberg in Prußen (Johann Preuß, Christoph Wilhelm Braweleit, Jacob Preuß i inne). Szczególnie znana była rodzina Scherweit w Königsberg in Prußen (Królewiec obecnie Kaliningrad), rodzina Rohn Wormditt z rodziną Schuricht i następcy Otto i Karl Heinrichsdorff in Danzig (obecnie Gdańsk) oraz rodzina Terletzki in Elbing (obecnie Elbląg) i ich następcy Eduard i Gerhard Wittek, Max Terletzki w Królewcu i tu UWAGA jego następca Bruno Goebel z synem Joseph Goebel.

Bruno Goebel urodził się 6 października 1860 roku w miejscowości Landsberg (obecnie Gorzów Śląski). Po zakończeniu edukacji na poziomie szkoły powszechnej rozpoczął naukę zawodu w warsztacie organmistrzowskim w mieście Rosenberg (obecnie Olesno) u organmistrza A. Czopek budującym wtedy małe instrumenty z trakturą mechaniczną. Po zdobyciu kwalifikacji zawodowych Bruno Goebel przez dwa lata pracował w dużej renomowanej firmie Schlag und Söhne w Schweidenitz (obecnie Świdnica), a później jeszcze w kilku innych zakładach zlokalizowanych w Niemczech, poznając gruntownie sztukę budowy organów. W 1893 roku założył własną firmę w Warmditt (obecnie Orneta) w Ostpreußen (Wschodnie Prusy), aż do momentu kiedy pojawiła się okazja zakupu warsztatu organmistrza Max Terletzki w Königsberg in Prußen (Królewiec obecnie Kaliningrad).

Bruno Goebel kontynuował numerację po organmistrzu Max Terletzki, dlatego na niektórych organach są tabliczki z napisem "Max Terletzki nachfolger, ihaber Bruno Goebel" . Z większych organów jakie poprzedziły przebudowę Bogucickich organów należy wymienić organy wybudowane dla kościoła pw. Sanct Mauritius w Berlin-Lichtenberg z 1910 roku oraz organy w kościele parafialnym Bożego Ciała w mieście Rosenberg (obecnie Olesno) zbudowane w 1912 roku z numerem fabrycznym Opus 298. W 1914 warsztat Bruno Goebel wybudował organy w Eichenau obok Bogucic (obecnie Dąbrówka Mała w Katowicach) z numerem opus 297. Zachodzi tu pewna ciekawostka, dlaczego organy wybudowane wcześniej mają późniejszy numer? Być może wynika to z tej samej polityki jaką prowadzono w Bogucicach, by organy zamówić jeszcze przed zakończeniem budowy kościoła w Eichenau obok Bogucic (obecnie Dąbrówka Mała w Katowicach). W 1916 roku Bruno Goebel wybudował organy w kościele pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Allenstein (obecnie Olsztyn) z numerem Opus 328.

Organy obecnej Bazylki Mniejszej i sanktuarium Matki Boskiej bogucickiej w kościele pw. św. Szczepana zostały przebudowane przez Bruno Goebel w 1915 roku i jego zakład organmistrzowski w Königsberg in Prußen (obecnie to Kaliningrad) otrzymując numer Opus 321. W nowym kościele parafialnym w Bogucicach, który poświęcony został 25 października 1894, przez 21 lat używano oryginalnych organów Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica).

Ciekawostką jest również fakt, że od 1914 roku, czyli na rok przed oddaniem organów Bogucickich Bruno Goebel podjął się modernizacji i przebudowy organów oraz ich traktury do systemu elektropneumatycznego w Oliva in Danzig (Oliwa w Gdańsku). Zatem zachodzi pytanie, dlaczego nasze organy nie zostały wyposażone w trakturę elektropneumatyczną nieopóźniającą tylko pneumatyczną? Może był to wymóg ówczesnego proboszcza ks. Ludwika Skowronka, który chciał, by instrument był całkowicie niezależny od źródła prądu? Decydujący mógł być również koszt, gdyż był to okres kiedy elektryczność stanowiła jeszcze wysoki luksus.

Organy zrobione przez Oskara Schlag i Bruno Goebel uchodzą za jedne z najlepszych na świecie i posiadają oryginalne, ciekawe brzmienie odzwierciedlające zamiłowanie do zawodu organmistrza oraz epokę romantyzmu.

Zakład organmistrzowski Schlag & Söhne aus Schweidnitz (ob. Świdnica) prowadzono przez Oskara i Theodora zakończył działalność w 1923 roku, natomiast Bruno Goebel zmarł tragicznie w styczniu 1945 roku w wieku 85 lat podczas ucieczki przed wojskami radzieckimi, a jego syn Joseph przejął zniszczony zakład organmistrzowski w Köln (Kolonia).

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Karol Hoppe organista i kompozytor Kompozytor i bogucicki organista prof. Karol Hoppe z żoną Marią w Zakopanem 1934r. Urodzony 11 kwietnia 1883 roku skomponował w Bogucicach m.in. Missa festiva, Missa pontificalis, Missa solemnis, Missa brevis, hymny procesyjne na Boże Ciało, responsoria, śpiewane do dzisiaj w śląskich parafiach pasje wg św. Mateusza i św. Jana, którą nadal śpiewa założono przez niego chór Cecylia parafii pw św Szczepana w Bogucicach. Przy współpracy z ówczesnym proboszczem naszej bogucickiej parafii ks. Ludwikiem Skowronkiem wydano Chorał. Te wydane w 1920 roku w Raciborzu dzieło nazwano potocznie Chorałem Hoppego. Zdjęcie ze zbiorów Ireny Brol. Na bogucickich organach grał i komponował wybitny kompozytor Karol Hoppe, który najprawdopodobniej był pierwszą osobą, która grała na naszych organach zaraz po ich przebudowaniu.

Skomponował on między innymi na naszych bogucickich organach takie dzieła jak: Pasja Świętego Mateusza na Wielki Piątek i Niedzielę Palmową Jana, a także przy współpracy z ówczesnym proboszczem naszej bogucickiej parafii ks. Ludwikiem Skowronkiem wydano Chorał. Te wydane w 1920 roku w Raciborzu dzieło nazwano potocznie Chorałem Hoppego.

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organista i kompozytor Gerard Pyrtek 
Gostyń. zdjęcie ze zbiorów żony, która była nauczycielką w Sp46 w Katowicach Burowcu i uczyła autora galerii. Tragicznie zmarły Gerard Pyrtek, który pełnił rolę organisty w Gostyniu, gdzie nasz szanowny ksiądz proboszcz doktor i prałat Jan Morcinek zaczynał swoją posługę Bogu jako ministrant. Od 1967 roku pan Gerard Pyrtek rozpoczął pracę w naszej parafii jako organista i dyrygent chóru parafialnego Cecylia po panu Romanie Dydkowski (Dietrich). Tu podjął się również pracy twórczej i skomponował śpiewane do dzisiaj przez chór Cecylia pasje i utwory. Zdjęcie ze zbiorów żony, która była nauczycielką w Sp46 w Katowicach Burowcu i uczyła autora galerii.
Po zmarłym 2 marca 1946 roku Karolu Hoppe funkcję organisty objął Roman Dydkowski z nazwiskiem rodowym Dietrich. Traktował on bardzo poważnie swój warsztat pracy i jak mówią osoby, które śpiewały w naszym chórze parafialnym Cecylia, nie pozwalał ich nikomu nawet dotknąć. Pan Dydkowski odchodząc na emeryturę, prawdopodobnie w 1967 roku przekazał swoje stanowisko pracy bardzo zdolnemu organiście jakim był tragicznie zmarły Gerard Pyrtek. Pan Gerard Pyrtek podobnie jak Karol Hoppe, również podjął się komponowania na potrzeby naszej bogucickiej parafii. Pan Gerard Pyrtek nauczył liturgii i gry organowej pana Damiana Łebek oraz panią Sylwię Szymała, która dyryguje chórowi Cecylia z Józefowca. Pani Sylwia Szymała była równiez chórzystka bogucickiego chóry Cecylia zarówno w okresie pana Romana Dydkowskiego jak i pana Gerarda Pyrtek. Pan Gerard Pyrtek był także chyba jedynym organistą naszej parafii, który podejmował się samodzielnie drobnych napraw i strojenia bo sam udzielał się przy pomocy naprawy organów. Zaprzyjaźniony z naszym chórem parafialnym chór z Józefowca często śpiewa razem z naszym chórem parafialnym. Osłabienie słuchu oraz wiek emerytalny nie pozwoliło panu Gerardowi Pyrtek kontynuować pracy i przekazał on stanowisko bogucickiego organisty w 1996 roku bardzo zdolnemu muzykowi, panu Tomaszowi Siemionek.

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organista i dyrygent Tomasz Siemionek 
Tomasz Siemionek - organista i dyrygent w parafii pw. św Szczepana. Wybitny i zdolny muzyk, który zaczął w 1983 r. naukę w Państwowej Szkole Muzycznej I stopnia w Poznaniu w klasie akordeonu, potem w 1991 rozpoczął naukę w Państwowej Szkole Muzycznej II stopnia im. M. Karłowicza w Katowicach w klasie organów Zygmunta Antonika. W 1997 r. zagrał koncert dyplomowy na organach w parafii Św Anny w Nikiszowcu. Za koncert i naukę Otrzymał ocenę Bardzo dobry i uzyskał Dyplom Muzyka. Praktykę zawodową rozpoczął w latach 1993-1996 jako organista w Parafii p.w Matki Boskiej Bolesnej w Czeladzi, a od 1996r. po śp. Gerardzie Pyrtek jest organistą i dyrygentem chóru Cecylia w parafii pw św. Szczepana w Katowicach Bogucicach.
Pan Tomasz Siemionek nie tylko profesjonalnie oprawia muzycznie liturgię oraz inne obrzędy religijne, ale prowadzi dalej nasz chór parafialny Cecylia, a także uczy innych następców literatury organowej oraz liturgii. Pana Gerarda Pyrtek oraz Tomasza Siemionek zastępował czasem uczeń pana Gerarda Pyrtek pan Damian Łebek, dyrygent orkiestry dętej KWK Katowice. Od czasu wychowania młodych następców naszemu organiście (2016) pomagają tacy zdolni muzycy jak Marta Jokiel i Jerzy Paczyński, a wcześniej Stefan Rohr. Warto wspomnieć, że bardzo zdolny Jerzy Paczyński wydał swoją pierwszą propozycję harmonizacji utworów liturgicznych pod tytułem Jerzy Paczyński, Zabrzmijcie z nami nieba 2010. Zbiór pieśni kościelnych w opracowaniu na organy. Na Boguckich organach okolicznościowo grał do mszy prof. zw. dr hab. Julian Gembalski, dr hab. Witold Zaborny.

Głos mają organy

To poniższe zestawienie głosów i kombinacji naszych bogucickich organów, które ozdabiają śpiew parafian piękną barwą dzięki panu Tomaszowi Siemionek, jego pomocnikowi Jerzemu Paczyński, a obecnie Marta Jokiel oraz talentowi organmistrzowskiemu Oskara Schlag i Brunona Goebel.

Dyspozycja organów

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Registratura pedału. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Pedał - dyspozycja klawiatury nożnej opisana na etykietach koloru zielonego.

1 Bass-Flöte 8′ - flet basowy o niskim brzmieniu nawiązujący do barokowego fletu prostego. Barwa obniżona pomimo, że głos jest 8 stopowy tak, by brzmiał grubo. Piszczałki wykonane z drewna. Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 34.

2 QuinteBass 10 2/3′ - quinte to po polsku kwinta, a register oznacza głos pryncypałowy w wersji kwintowej, 10 i &frac;23′ obniżony do basowego brzmienia. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 31.

3 Principal-Bass 16′ - Principal to najważniejszy głos organowy budowany najczęściej z piszczałek metalowych cylindrycznych, rzadziej z drewna. Jest to bardzo dźwięczny wargowy głos i stosowany bardzo często zarówno w klawiaturze nożnej w wersji 32′, 16′ jak i manualnej w wersjach 8′, 4′ 2′ i 1′. Stosowano go głównie w późnym romantyzmie, neobaroku, baroku, a nawet dzisiaj powszechnie od baroku aż do dnia dzisiejszego [2]. Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 27.

4 Violon 16′ - jest typowym głosem pedałowym o smyczkowej barwie w naszych bogucickich organach wybudowany w wersji 16′ stopowej. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej) Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 28.

5 Gamben-Bass 16′ lub Gamba jest głosem smyczkującym o barwie podobnej do strunowego instrumentu viola da gamba. Wąskomenzurowany głos powstaje w piszczałce o korpusie cylindrycznym. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej) Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 30.

6 Subbass 16′ jest głos pedałowym krytym co oznacza, że drewniana piszczałka jest zamknięta z góry, a sam głos stanowi podstawę barwy klawiatury nożnej. Dźwięk jest okrągły, ciemny o nie jasnej barwie. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej) Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 29.

7 Pedal-Koppel III M. - połączenie manuału III do pedału. Umożliwia to w pedale granie głosami manuału III jako powtórzenie dźwięków tego manuału.

8 Pedal-Koppel II M. - połączenie manuału II do pedału. Umożliwia to w pedale granie głosami manuału II jako powtórzenie dźwięków tego manuału. (Kopulacja występuje również w organach na Dąbrówce Małej)

9 Pedal-Koppel I M. - połączenie manuału I do pedału. Umożliwia to w pedale granie głosami manuału I jako powtórzenie dźwięków tego manuału. (Kopulacjas występuje również w organach na Dąbrówce Małej)

10 Trompete 8′ - trąbka - podstawowy i najważniejszy głos językowy typu kryjącego o lejkowatym rezonatorze piszczałki. Głos dodany w trakcie przebudowy przez Bruno Goebel w 1915 roku.

11 Posaune 16′ - puzon - językowy głos kryjący z grupy trąbkowej w Bogucicach wykonany z drewna. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej) Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 36.

12 Octav-Bass 8′ - to odmiana głosu pryncypałowego tu w wersji 8 stopowej dostosowanej do klawiatury nożnej. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej) Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 32.

13 Cello 8′ - jest smyczkującym głosem występującym w pedale, spotyka się również nazwę Violoncello (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej) Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 33.

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Registratura III Manuał. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. III Manuał - registratura klawiatury trzeciej opisana na etykietach koloru żółtego. Klawiatura znajduje się najwyżej stołu gry.

14 Harmonia 2-4 fach. lub inaczej Harmonia aeteria i jest to ogólna nazwa głosów złożonych, czyli wielorzędowych lub inaczej wielochórowych co oznacza, że jednemu klawiszowi przypisanych jest więcej niż jedna piszczałka (głos). Harmonia najczęściej budowana jest w sekcji żaluzjowej jak to ma miejsce w naszych Boguckich organach, a zakres od 2 do 4 oznacza podział klawiatury. Podział wynika z alikwotów stanowiących barwę głosu. W tym wypadku w pierwszych oktawach są przyporządkowane dwa głosy na ton (dwie piszczałki na klawisz), a już na końcu klawiatury aż cztery głosy na ton (cztery piszczałki na klawisz). (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale).

15 Waldflöte 2′ - spotykany jako Tibia silvestris to flet leśny o stożkowej budowie piszczałki, wysoko menzurujący głos wargowy podobny w brzmieniu do Blockfletu. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale)

16 Prestant 4′ jest głosem organowym typu pryncypałowego transponowanego oktawę wyżej. W Boguckich organach głos ten jest przyporządkowany do Manuału III i nazwa ma raczej wskazywać na jego dominację, a niżeli zamieszczenie w prospekcie również jako ozdoba. Nazwa pochodzi z łacińskiego słowa praestans co oznacza stojący z przodu, a głos jest strojony jako pierwszy i stanowi wzór do strojenia pozostałych głosów w sekcji. Nazwa wskazuje również na to, iż był umieszczany "z przodu" czyli w prospekcie organowym]. [2]

17 Kozert-Flöte 8′ inaczej Traversflöte lub też Flauto traverso, który imituje dźwięk instrumentów dętych drewnianych, piszczałka drewniana o podwójnej długości.

18 Aeoline 8′ jest delikatnym dźwiękiem głosem organowym smyczkującym zastosowanym po raz pierwszy w XIX wieku. Spotyka się również wersje językowe.

19 Vox-coelestis 8′ głos organowy, który powstaje w oparciu o dudnienia akustyczne. Głos ten wprowadzono w XIX wieku i powstaje w piszczałkach o wąskiej menzurze. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale).

20 Schalmei 8′ głos instrumentu szałamaja, który powstał we Francji w XIII wieku i stosowany był do XVIII wieku. Emitowany jest z piszczałki językowej o kształcie cylindrycznego kubka o stożkowym kształcie w jego górnej części. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale)

21 Principal 8′ - Principal to najważniejszy głos organowy budowany najczęściej z piszczałek metalowych cylindrycznych. Jest to bardzo dźwięczny wargowy głos i stosowany bardzo często zarówno w klawiaturze nożnej w wersji 32′, 16′ jak i manualnej w wersjach 8′, 4′ 2′ i 1′. Stosowano go głównie w późnym romantyzmie, neobaroku, baroku, a nawet dzisiaj. Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 16 w Manuale II.

22 Rohrflöte 8′ - półkryty rejestr wargowy, na deklu kapelusza jest wlutowana niewielka rurka powodujące charakterystyczne przejaśnienia barwy. Odmienny kolor tabliczki wskazuje, że głos ten musiał zostać dobudowany znacznie później. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale). Głos dodany prze Bruno Goebel o który ubiegał się Zarząd Kościoła pw. Św Szczepana w Bogucicach w trakcie budowy organów przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy. Najprawdopodobniej został przeniesiony z II Manuału podczas remontu przez organmistrza Zdzisława Zasadę być może do uzyskania w tym manuale typowego głosu akompaniującego.[1]

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Registratura II Manuał. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. II Manuał registratura klawiatury opisana na etykietach koloru niebieskiego.

23 Clarinette 8′ - klarnet - głos językowy imitujący klarnet. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 26.

24 Progressiv 3-4 fach. - to register zawierający nierepetujący głos wielochórowy słabszy od mikstury. Działanie głosów wielochórowych polega na tym, że każdemu klawiszowy przypisane jest kilka piszczałek brzmiących jednocześnie. W tym wypadku od 3 do 4 oznacza, że w pierwszej oktawie przyporządkowane są po 3 głosy (piszczałki) na ton (klawisz), ale już w ostatnich tonach grają 4 głosy na ton (4 piszczałki na klawisz). Wynika to z alikwot i konieczności zachowania jednolitej barwy dźwięku poprzez uzupełnienie oczekiwanych alikwot w barwie dodatkowymi głosami.

25 Piccolo 2′ - głos fletowy transponowany, strojony dwie oktawy wyżej. Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 24.

26 Fugara 4′ - jest organowym głosem pryncypałowo - smyczkowym. Głos strojony oktawę wyżej. W wyniku prac organmistrzowskich w latach 80tych XX wieku przez Zdzisława Zasadę głos ten został zamieniony miejscami z Violine 4′ i uzupełniony piszczałkami Fugara 16′, która była fundamentem według Bruno Goebel III Manuału.

27 Principal 4′ - Principal to najważniejszy głos organowy budowany najczęściej z piszczałek metalowych cylindrycznych, rzadziej z drewna. Jest to bardzo dźwięczny wargowy głos i stosowany bardzo często zarówno w klawiaturze nożnej w wersji 32′, 16′ jak i manualnej w wersjach 8′, 4′ 2′ i 1′. Stosowano go głównie w późnym romantyzmie, neobaroku, baroku, a nawet dzisiaj.[2] Głos strojony oktawę wyżej. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 21.

28 Portunal 8′ piszczałka przeważnie jest wykonana z drewna i emituje łagodny klarneto podobny dźwięk. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 17. Głos ten mógł zostać zmieniony, gdyż w wykazie dyspozycji organowej Schlag und Söhne jest PortunalFlote 8′.

29 Lieblich-Gedeckt 8′ to miękka i delikatna odmiana Gedeckt czyli najpopularniejszego dźwięku o charakterze fletowym emitowany z piszczałki krytej czyli posiadającej wylot przytkany szpuntem. Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 20.

30 Flauto-Traverso 4′ - głos ten dobywa się z piszczałki otwartej o wąskiej menzurze wykonanej z metalu takiego jak cyna lub cynk, a w dolnych partiach z drewna. Ma charakterystyczną delikatną jasną barwę zbliżoną do fletu orkiestrowego Konzertflöte. Głos strojony oktawę wyżej. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 23.

31 Salicet 8′ - to głos smyczkujący, wprowadzony do organów w XVII wiek, a korpus otwartej piszczałki budowany jest z metalu. Ciekawostką jest nazwa, która pochodzi od łacińskiego słowa salix czyli wierzba. Głos stosowany był w niemieckich romantycznych organach. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 18.

32 Geigen-Principal 8′ to odmiana pryncypału geigen występuje również jako violin co oznacza pryncypał smyczkujący o delikatnym jasnym brzmieniu. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale)

33 Bordun 16′ odmiana fletu krytego o szerokiej menzurze transponowany o oktawę w dół. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w II manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 15.

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Registratura I Manuał. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. I Manuał - registratura tej podstawowej klawiatury opisana jest na etykietach koloru różowego

34 Principal 16′ - Principal to najważniejszy głos organowy budowany najczęściej z piszczałek metalowych cylindrycznych, rzadziej z drewna. Jest to bardzo dźwięczny wargowy głos i stosowany bardzo często zarówno w klawiaturze nożnej w wersji 32′, 16′ jak i manualnej w wersjach 8′, 4′ 2′ i 1′. Stosowano go głównie w późnym romantyzmie, neobaroku, baroku, a nawet dzisiaj. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale) Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 1.

35 Principal 8′ - Principal to najważniejszy głos organowy budowany najczęściej z piszczałek metalowych cylindrycznych, rzadziej z drewna. Jest to bardzo dźwięczny wargowy głos i stosowany bardzo często zarówno w klawiaturze nożnej w wersji 32′, 16′ jak i manualnej w wersjach 8′, 4′ 2′ i 1′. Stosowano go głównie w późnym romantyzmie, neobaroku, baroku, a nawet dzisiaj.[2] (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale) Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 2.

36 Gamba 8′ - podkreślający się głos wargowy emitowany z piszczałki otwartej. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 4.

37 Gemshorn 8′ czyli Kozi róg emitowany z piszczałek stożkowo zwężających się ku górze. Głos przybiera w zależności od intonacji dźwięk smyczkowy lub fletowy. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 5.

38 Quintatön 8′ lub Kwintadena bo zbliżony do klarnetopodobny dźwięk o wyraźnie słyszalnej kwincie jest emitowany z piszczałek krytych o wąskiej menzurze. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 5.

39 Gedeckt 8′ czyli najpopularniejszy dźwięk o charakterze fletowym emitowany z piszczałki krytej czyli posiadającej wylot przytkany szpuntem. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 6.

40 Doppel-Flöte 8′ to flet podwójny bo dobywa się z piszczałki posiadającej dwie wargi i wycięcia umieszczone po przeciwnych względem siebie stronach. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale) Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 3.

41 Oktav 4′ - głos oktawowy pryncypałowy. Głos przesunięty o jedną oktawę do góry. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 8.

42 Spitzflöte 4′ - spitz w nazwie jako ostry metalowy flet o stożkowym korpusie co kształtem nawiązuje również do nazwy szpiczasty. Głos przesunięty o jedną oktawę do góry. Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 10.

43 Nazard 2 &frac;23 - fletowa kwinta. Głos przesunięty do góry o dwie oktawy i kwintę. Najprawdopodbniej w wyniku prac organmistrzowskich prowadzonych przez Zdzisława Zasadę w latach 80tych XX wieku głos ten został zamieniony miejscami z Violine 4′.

44 Cornett 1-4 fach. wielchórowy, lebialny głos organowy od C1 do C4 nierepetujący. Nazwa pochodzi od instrumentu Kornet i ma brzmienie instrumentów dętych rogowych. Cornette obok chórów głosowych strojonych w oktawach i kwintach zawiera też chóry głosowe strojone w tercjach i septymach. Działanie głosu wielochórowego polega na tym, że każdemu klawiszowi przypisane jest kilka piszczałek brzmiących jednocześnie. Od 1 do 4 fach oznacza, że w pierwszej oktawie gra jeden głos na ton (jedna piszczałka na klawisz, ale już w ostatniej 4 głosy na ton (4 piszczałki na klawisz). (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako 12 1-3fach.

45 Rausch-Quinte 2 &frac;23′ und 2′ - pryncypałowa mieszanka kwintowa, brzmienie zbliżone do mieszanki fletowej jednak z podkreśleniem kwinty. Barwa ta jest również wielogłosowa i składa się z dwóch głosów na ton zawierających głos przesunięty o dwie oktawy i kwintę oraz głos przesunięty o dwie oktawy. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale jako Cornett 3-5 fach). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 11.

46 Cymbel 3 fach. lub też Zimbel jest organowym głosem o wąskiej menzurze złożonym z kilku wysokich chórów głosowych traktowany jako uzupełnienie mikstur. Działanie głosu wielochórowego polega na tym, że każdemu klawiszowi przypisane jest kilka piszczałek brzmiących jednocześnie. 3 fach oznacza, że składa się z 3 głosów na ton.

47 Mixtur 5 fach. to ogólna nazwa głosu złożonego z wielu chórów głosowych co oznacza, że każdemu klawiszowi przypisane jest kilka piszczałek brzmiących jednocześnie. Mixtur jest określony jako eine Klangkrone czyli korona dźwięku czy też srebrny dźwięk, a strojony jest w oktawach i kwintach. 5 fach oznacza, że składa się z 5 głosów na ton. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale jako Mixtur 4 fach). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 13.

48 Trompette 8′ - trąbka to podstawowy i najważniejszy głos językowy typu kryjącego o lejkowatym rezonatorze piszczałki. (Głos występuje również w organach na Dąbrówce Małej w I manuale). Pierwotny głos zabudowany jeszcze przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy jako głos 14.

Bogucice Kościół pw. św. Szczepana Organy Bruno Goebel Opus 321 Registratura I Manuał. Organy parafii pw. św Szczepana w Bogucicach (Katowice), Bazylika Mniejsza i Sanktuarium Matki Boskiej Bogucickiej wybudowane przez firmę Schlag & Söhne aus Schweidnitz  (ob. Świdnica) w 1894 roku i gruntownie przebudowane w 1915 roku przez  firmę Bruno Goebel Orgelbauanstalt w Königsberg in Prußen (ob. Kaliningrad) z numerem Opus 321. Ilustracja artykułu. Kombinacje manuałowe

49 &frac;12 Manual Koppel II z I M. - połączenie manuał II do manuału I. klawisze podłączone są jeden do jeden co umożliwia grę barwą ustawioną dla drugiego manuału jednocześnie z barwą ustawioną dla manuału pierwszego. W niektórych organach z trakturą mechaniczną zachodzi dosłowne podłączenie klawiszy i wciskając klawisz na manuale II wciska się również klawisz w manuale I. W trakturze pneumatycznej jaką cechują się nasze bogucickie organy nie ma tej wady. (Kopulacja występuje również w organach na Dąbrówce Małej)

50 Manual Koppel III z I M. - połączenie manuał III do manuału I. klawisze podłączone są jeden do jeden co umożliwia grę barwą ustawioną dla trzeciego manuału jednocześnie z barwą ustawioną dla manuału pierwszego.

51 Manual Koppel III z II M. - połączenie manuał III do manuału II. klawisze podłączone są jeden do jeden co umożliwia grę barwą ustawioną dla trzeciego manuału jednocześnie z barwą ustawioną dla manuału drugiego.

52 Tremolo III M. - ten register uruchamia urządzenie cyklicznie przerywające dopływ powietrza do wiatrownic głosów III manuału co powoduje wibrację i falowanie dźwięku. Nie wszystkie głosy można wibrować, a przykładowy wyjątek stanowią głosy językowe np. Trompette.

53 Tremolo II M. - ten register uruchamia urządzenie cyklicznie przerywające dopływ powietrza do wiatrownic głosów II manuału co powoduje wibrację i falowanie dźwięku. Nie wszystkie głosy można wibrować, a przykładowy wyjątek stanowią głosy językowe np. Trompette. Najprawdopodobniej wprowadzone w latach 80tych XX wieku przez Zdzisława Zasadę podczas remontu organów. [1]

54 Tercja II M 1 &frac;35 rejestr alikwotowy. Ten rejestr działa tylko w połączeniu z co najmniej jednym głosem bazowym 8mio stopowym w tym wypadku z manuału II. Odmienny kolor etykiety wskazuje na zabudowę znacznie później po wybudowaniu organów. Głos dodany przez najprawdopodobniej organmistrza Zdzisława Zasadę w miejsce połączenia suboktawy podczas remontu organów, a jego barwa jest zbliżona do 8stopowego głosu waskomenzurowego co stanowi swojego rodzaju zagadkę. [1]

55 Super Oktava Koppel II z I M. Jest to takie połączenie manuału II z manuałem I, że oprócz dźwięków piszczałek głosowych włączonych w danym momencie dla danego manuału włączane są do barwy piszczałki brzmiące oktawę wyżej. (Kopulacja występuje również w organach na Dąbrówce Małej)

56 Super Oktava Koppel III z I M. Jest to takie połączenie manuału III z manuałem I, że oprócz dźwięków piszczałek głosowych włączonych w danym momencie dla danego manuału włączane są do barwy piszczałki brzmiące oktawę wyżej.

57 Super Oktava Koppel z III M. Dla manuału III oprócz dźwięków piszczałek głosowych włączonych w danym momencie włączane są do barwy piszczałki brzmiące oktawę wyżej.

Prawdopodobnie zmiany jakich dokonał organmistrz Zdzisław Zasada były podyktowane chęcią uzyskania przez ówczesnego organistę efektów brzmieniowych związanych z Tremolo oraz ogólnym podniesieniem wysokości brzemienia poprzez zastąpienie głosów niskich 16 stopowych głosami 4 stopowymi oraz dodaniem alikwotu w postaci Nazard 2 &frac;23 do solowej gry z akompaniamentem cantus firmus przy quasi barokowym brzmieniu. Przy najbliższym generalnym remoncie organów wizytator organów prof. Julian Gembalski zaleca przywrócenie oryginalnej dyspozycji organów jaką wykonał Bruno Goebel w 1915 roku.[1]

Podziękowania

Szczególne podziękowania składam na ręce p. Jurek Paczyński za inspirację oraz bardzo cenne wskazówki, p. Tomaszowi Płoch za dostarczenie bardzo obszernego źródła wiedzy historycznej i merytorycznej, a także konsultację, pp Tomaszowi Siemionek i Mariusz Pleszak za cenne informację oraz poświęcony czas, prof. Marek Urbańczyk za poświęcony czas oraz cenne uwagi.

Serdecznie podziękowania należą się szczególnie szanownemu księdzowi proboszczowi doktorowi i prałatowi Jan Morcinek za stworzenie dogodnych warunków i zgodę na publikację.

Literatura i materiały:

[1] - Tomasz Płoch Praca dyplomowa, Organy Bruno Goebla w kościele pw. św. Szczepana w Katowicach - Bogucicach.
[2] - konsultacje i uwagi p. Tomasz Płoch naniesione podczas autoryzacji
[3] - Uwagi i informacje uzyskane od pp Jurek Paczyński i Tomasz Siemionek
[4] - arsorgani.republika.pl
[5] - www.die-orgelseite.de
[6] - www.aeoline.de
[7] - www.aefl.de/ordld/Terletzki-Wittek/terletzki_wittek.html
[8] - www.ogp.interka.pl
[9] - Jerzy Ordman Organy
[10] - Marek Urbańczyk Ochrona i konserwacja organów zabytkowych na tle rozwoju sztuki organmistrzowskiej.
Bardzo duży wpływ na poznanie tego wspaniałego instrumentu była niewątpliwie możliwość uczenia się i zagrania na nim.
Tym bardzo ogólnym artykułem zachęcam wszystkich czytelników do zainteresowania się nie tylko literaturą muzyczną podczas organizowanych w naszej parafii koncertów, włączenia do chóru parafialnego Cecylia albo Scholi, ale również zaangażowania się w pomocy przy utrzymaniu dobrej kondycji technicznej tego wspaniałego instrumentu jaki mamy szczęście posiadać w naszym kościele.


autor: Tomasz Makosz Bogucice.info kontakt z autorem artykułu poprzez formularz portalu0048 510 511 085
bogucice.info Śląskie Śląskie Katowice

Czas letni, czas zimowy, a może goegraficzny lub urzędowy.
Zofia Koniarkowa
Uroczystość ogłoszenia Bazyliki Mniejszej świętego Szczepana
Organy Bruno Goebel Opus 321 Bogucice

Ta witryna używa plików cookie, a pozostając na niej akceptujesz nasz regulamin i politykę dotyczącą plików cookie oraz zasady naszych partnerów.


Napisz do redakcji Bogucice
zespół wokalno instrumentalny avista trio katowice bogucice oprawa śluby muzyka Rodzinny Salon Fryzjerski Henryk Nowok Mysłowice Katowicka 7